درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

صحت، فصاحت و تجوید حروف میم و نون

میم: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، نباید میم به باء مایل شود، به ویژه وقتی این دو حرف در یک کلمه واقع شده، یا بینی گرفته است، مانند: بِسمِ اللهِ

میم ساکن نزد واو به طور معمولی تلفظ شده، و هرگز ادغام نمی‌شود، مانند:

غیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِم وَ لَاالضَّالِّینَ ، السَّلامُ عَلَیکُم وَ رَحمَةُ اللهِ

میم مشدد، یا میم ساکن نزد میم و باء، کشیده می‌شود، مانند:

ثُمَّ ، عَمَّ ، آمَنَهُم مِن ، عَلَیهِم مُوْصَدَةٌ ، ام بِهِ ، عَلَیهِم بَرَکاتٍ

در اصطلاح تجوید، به کشش میم و نون، غُنّه می‌گویند.

نون: معمولاً درست خوانده می‌شود نباید نون به لام مایل شود، به ویژه وقتی این دو حرف در یک کلمه واقع شده، یا بینی گرفته است، مانند: عَلَینا ، نَعلَمُ

از نظر فصاحت و تجوید، نون ساکن و تنوین، سه حالت دارد:

حالت اول: نون ساکن و تنوین، نزد 6 حرف حلقی (أ حـ خـ عـ غـ هـ) به حالت معمولی تلفظ می‌شود، مانند:

أَنعَمتَ ، فَسَیُنغِضونَ ، یَنحِتُونَ ، مِن أَلفِ ، مَن خَافَ ، إِن هُوَ ، کُفُوًا أَحَدٌ ، سَلامٌ هِیَ ، حَظٍّ عَظیمٍ ، مِیثَاقًا غَلِیظًا ، عَلِیمٌ حَکِیمٌ

در اصطلاح تجوید، به این حالت معمولی، اِظهار می‌گویند.

حالت دوم: نون ساکن و تنوین، نزد 2 حرف (ر لـ) به حرف بعدی تبدیل می‌شود یعنی نون ساکن و تنوین نزد راء، به راء، و نزد لام به لام، تبدیل می‌گردد، مانند:

أَشهَدُ أن لا إلهَ إِلَّا اللهُ ، وَلَم یَکُن لَّهُ کُفُوًا أَحَدٌ ، فَوَیلٌ لِلمُصَلِّینَ ، أَشهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَّسُولُ اللَّهِ ، وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیم ، الحَقُّ مِن رَّبِّکَ

در اصطلاح تجوید، به این تبدیل، ادغام می‌گویند.

حالت سوم: نون ساکن و تنوین نزد 20 حرف دیگر، به حالت کشیده در حرف بعد تلفظ می‌شود، مانند:

یُنبِتُ ، أَنتُم ، أُنثی ، نُنجِ اندادًا ، مُنذِرُ ، أَنزَلْنَاهُ ، الإِنسَانَ ، مِن شَرِ ، فَانصَب ، منضودٍ ، مَنطِقَ ، یَنظُرُ ، یُنفِقُ ، أَنقَضَ ، مِنکَ ، إِن مِن ، اِن نَحنُ ، مُحَمَّدٍ وَآلِ ، مَن یَهدی ، خَیرُ مِن ، عابِدُما ، قَولًا بَلیغًا

در اصطلاح تجوید به این حالت «ادغام با غنه، اخفاء و قلب به میم» می‌گویند.

نون ساکن و تنوین نزد 5 حرف مفخّم (صـ ضـ ط ظ قـ) تفخیم می‌شود، مانند:

یَنصُرُ ، مَن ضَلَّ ، کَلِمَةً طَیِّبَةً ، یَنظُرُ ، عَلِیمٌ قَدِیرٌ

نون مشدد، کشیده و با غنه تلفظ می‌شود، مانند: إِنَّ ، إِنَّا ، هُنَّ

تذکر: در دو کلمه «الدُّنیا» و «بُنیان» که نون ساکن نزد یاء، با هم در یک کلمه قرار گرفته، از قاعده مستثنا بوده و به طور معمولی تلفظ می‌شود.

در دو کلمه «صِنوان» و «قِنوانٌ» نیز که نون ساکن نزد واو، با هم در یک کلمه قرار گرفته، از قاعده مستثنا بوده و به طور معمولی تلفظ می‌شود.

تمرین: آیات درس، سوره حمد، توحید و اذکار نماز را، با رعایت صحت، فصاحت و تجوید حروف و حرکات، به ویژه قواعد نون ساکن و تنوین بخوانید.

فهم قرآن در آینه قرآن (1)

گام سوم در فهم: فهم قرآن با توجه به سیاق

انسان با تدبر در قرآن در می‌یابد که هیچ اختلاف و تعارضی میان آیات آن وجود ندارد و مجموعه آیات کاملاً منسجم و با یکدیگر مرتبط و هماهنگ هستند. این ارتباط و انسجام سبب پیدایش قاعده‌ای در تفسیر قرآن شده است که بسیاری از مفسران با این عبارت از آن یاد می‌کنند:

إِنَّ القُرآنَ یُفَسِّرُ بَعضُه بَعضًا

شما از این عبارت چه برداشتی دارید؟ آیا این قاعده به این معناست که تعدادی از آیات قرآن به منظور تفسیر و تبیین تعداد دیگری از آیات نازل شده است؟ یا اینکه تعدادی از آیات قرآن به نکات و مسائلی اشاره می‌کنند که مفسر می‌تواند از آنها در تفسیر پاره‌ای دیگر از آیات استفاده کند؟ اگر این‌گونه است قرآن چگونه این کار را انجام می‌دهد؟ و یک مفسر چگونه از یک آیه در خدمت فهم آیه‌ای دیگر استفاده می‌کند؟

برای فهم صحیح آیات قرآن، تنها لغت‌شناسی و تسلط بر ادبیات عرب کافی نیست و مفسر باید گام‌های دیگری را نیز طی کند. یکی از مهمترین این گام‌ها، تسلط مفسر بر مفاهیم و مقاصد موجود در سوره‌های گوناگون است تا هنگام تفسیر یک آیه، از دیگر آیاتی که به گونه‌ای در فهم آن آیه مؤثر هستند، استفاده کند. این آیات ممکن است در همان سوره‌ای باشند که آیه مورد نظر قرار دارد، یا در دیگر سوره‌ها قرار گرفته باشند.

مفسران معمولاً در دو گام، از آیات قرآن برای فهم یک آیه بهره می‌جویند:

1- توجه به سیاق آیه
2- استفاده از محتوای دیگر آیات در تفسیر

در این درس و درس آینده به توضیح و تبیین این دو گام می‌پردازیم:

فهم عبارت با توجه به سیاق آیه

اگر از شما بپرسند، «نجم» در عربی به چه معناست؟ بلافاصله پاسخ می‌دهید «ستاره»! و البته معنای صحیحی است؛ اما این واژه به معنای بوته یا گیاه بدون ساقه نیز به کار رفته است.

مفسران به این دلیل که در آیه:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدَانِ _{(الرحمن، آیهٔ 6)}

«نجم» به «شَجَر» عطف شده است و میان درخت و ستاره تناسبی وجود ندارد، معنای «بوته» را نسبت به معنای «ستاره» با فضای کلی آیه مناسب‌تر دانسته و این معنا را برای آن برگزیده‌اند. در واقع مفسر در اینجا با توجه به سیاق آیه، معنای «نجم» را از میان معانی متعدد آن انتخاب کرده است.

بنابراین معنایی که با ملاحظه عبارات قبل و بعد یک آیه به ذهن مفسر می‌رسد، معنایی است که از سیاق آن برآمده است.

دانشمندان علوم قرآن، «سیاق» را این‌گونه تعریف کرده‌اند:

قرینه‌ای که در شناسایی معنای یک کلمه یا جمله ایفای نقش می‌کند؛ به طوری که بدون توجه به این قرینه ممکن است معنای نادرستی از عبارت برداشت شود.

این قرینه ممکن است در خود آیه یا آیات پیرامونی آن باشد و دو حالت می‌تواند داشته باشد:

الف) قرینه لفظیه: مراد از این قرینه، کلمات یا عبارات دیگری است که با عبارت مورد نظر یک سخن به هم پیوسته را تشکیل می‌دهند.

در آیه‌ای که گذشت، «شَجَر» به عنوان یک قرینه لفظی برای کشف معنای «نجم» به کار رفته بود. در قرائن لفظیه، لفظی که قرینه برای کشف معنا قرار می‌گیرد ممکن است در آیات دیگر باشد و در همان آیه نیامده باشد. سوره کوثر را به یاد آورید. آنچه از معنای لغوی «کوثر» فهمیده می‌شود این است که خداوند به پیامبر «نعمت فراوان» عطا کرده است؛ اما اینکه مصداق کوثر چیست، میان مفسران اختلاف نظر بسیاری وجود دارد.

هنگامی که پایان سوره را می‌نگریم، با مقایسه آیه اول و آخر سوره مراد از کوثر روشن‌تر می‌شود.

قرائن لفظیه نه تنها برای روشن کردن معنای الفاظ در آیات قرآن مورد استفاده قرار می‌گیرند، بلکه برای تبیین مفهوم جمله نیز بسیار سودمند هستند. به این آیه دقت کنید:

أَوَلَم یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتقًا فَفَتَقنَاهُمَا وَ جَعَلنَا مِنَ المَاءِ کُلَّ شَیءٍ ... _{(انبیاء، آیهٔ 30)}
آیا کافران ندیدند که آسمان‌ها و زمین، هر دو پیوسته (و بسته) بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هر چیز زنده ای را از آب قرار دادیم؟

مفسران درباره معنای عبارت «اَنَّ السَّماواتِ وَ الاَرضَ کانَتا رَتقًا فَفَتَقْناهُما» با یکدیگر اختلاف نظر دارند. پیوسته بودن آسمان و پیوسته بودن زمین و باز شدن این دو به چه معناست؟

بسیاری از مفسران با توجه به ادامه آیه، آن را قرینه‌ای برای تفسیر این جمله قرار داده، و آیه را به این صورت تفسیر کرده‌اند:

منظور از به هم‌پیوستگی آسمان این است که در آغاز آسمان بسته بود و بارانی نمی‌بارید و منظور از به هم‌پیوستگی زمین این است که در ابتدا، زمین بسته بود و گیاهی نمی‌رویید، اما خدا هر دو را گشود؛ از آسمان باران نازل کرد و از زمین انواع گیاهان را رویانید.

ب) قرینه حالیه: مراد از این نوع قرینه، فضایی است که در پیرامون آیه ترسیم شده است و به برداشت ما از آیه کمک می‌کند. به این آیات در داستان حضرت یوسف دقت کنید:

وَ جَاءَت سَیَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُم فَأَدْلَیٰ دَلوَهُ قَالَ یَا بُشرَیٰ هَٰذَا غُلَامٌ وَ أَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَعمَلُونَ؛ وَ شَرَوهُ بِثَمَنٍ بَخسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کَانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ _{(یوسف، آیهٔ 20-19)}
و کاروانی آمد؛ پس آب آور خود را فرستادند و دلوش را انداخت. گفت: «مژده! این یک پسر است!» و او را چون کالایی پنهان داشتند و خدا به آنچه می‌کردند دانا بود؛ و آنها یوسف را به بهای ناچیزی ـ چند درهم ـ فروختند و در آن بی رغبت بودند.

مفسران در اینکه مرجع ضمیر جمع در «شَرَوهُ» به چه کسانی بر می‌گردد با یکدیگر اختلاف نظر دارند. چه کسانی یوسف را به چند درهم فروختند؟ برادران یوسف یا کاروانیان؟

علامه طباطبایی در این‌باره می‌نویسد: «بیشتر مفسران معتقدند مرجع این ضمیر به برادران یوسف برمی‌گردد؛ اما آنچه از سیاق آیه بر می‌آید، این است که مرجع ضمیر به کاروانیان باز می‌گردد؛ زیرا در این دو آیه، تمام ضمایر جمع به کاروانیان باز می‌گردد و اسمی از برادران به میان نیامده است تا بگوییم ضمیر به ایشان باز می‌گردد.»

در این جا مفسر با استفاده از اوضاع و شرایط پیرامون آیه، مرجع ضمیر را کشف کرده است.

محتوای کلی سوره نَبأ

سوره نبأ یا «عم یتسائلون»، «التساول»، «المعصرات» و هفتاد و هشتمین سوره قرآن و مکی است و 40 آیه دارد. رسول خدا در فضیلت این سوره می‌فرمایند: هرکس سوره نبأ را قرائت نماید خداوند در روز قیامت از شراب خنک به وی بنوشاند. همچنین فرموده‌اند: سوره نبأ را یاد بگیرید اگر می‌دانستید چه برکات و آثاری در آن نهفته است کارهایتان را تعطیل می‌کردید و آن را می‌آموختید و به وسیله آن به خدا تقرب می‌جستید و خداوند به واسطه آن گناهان شما را می‌آمرزد جز شرک ورزیدن به او. امام صادق در روایتی فرموده‌اند: منظور از نبأ عظیم در این سوره ولایت امیرالمؤمنین علی است.

وقتی از امام باقر درباره تفسیر سوره نبأ پرسیدند، از قول امام علی فرمود: خداوند هیچ آیه‌ای بزرگ‌تر از من و هیچ نبأ عظیمی عظیم‌تر از من ندارد.